Pisownia skrótów i skrótowców

Zaczerpnięte z Wielkiego słownika ortograficznego PWN.

Maniakom skrótowym polecamy przeczytać publikację Zygmunta Saloni «O użyciu skrótów w tekstach polskich» (PDF, ok. 200 KB).
  1. Reguły skracania wyrazów

    1. Stawia się kropkę po skrócie, który jest początkową literą lub początkowymi literami skróconego wyrazu, np.
      skróty rodzime: a. (= albo), g. (= godzina), o. (= ojciec), n. (= nad), p. (= pan, pani), r. (= rok, rodzaj), s. (= strona, siostra, syn), t. (= tom, tempo, tenor), al. (= aleja), bł. (= błogosławiony), dyr. (= dyrektor), godz. (= godzina), hr. (= hrabia), jun. (= junior), lic. (= licencjat), mies. (= miesiąc), ob. (= obywatel), os. (= osiedle), por. (= porównaj), prof. (= profesor), pl. (= plac, plan, plansza), ryc. (= rycina), ul. (= ulica), zob. (= zobacz), żeń. (= żeński);
      skróty obce: a. (= łac. anno — w roku), s. (łac. sanctus — święty), v. (= 1. łac. vel — albo, 2. łac. versus — wiersz, 3. łac. verte! — odwróć kartkę!, 4. łac. vide — zobacz, patrz), al. (= 1. łac. a linea — od nowego wiersza, 2. łac. alias — inaczej, czyli), ib. a. ibid. (= łac. ibidem — tamże), pl. (= łac. pluralis — liczba mnoga).

      Uwagi:

      1. W języku polskim skrót pojedynczego wyrazu kończy się na spółgłoskę. Do wyjątków należą: a. (= albo), o. (= ojciec) oraz skróty zapożyczone, np. ha (= hektar).
      2. Jeśli skrót kończy się na spółgłoskę miękką, której miękkość oznaczona jest w wyrazie nieskróconym literą i, np. junior, rycina, godzina, miesiąc, osiedle, to w skrócie miękkość ta nie jest zaznaczana: jun., ryc., godz., mies., os.
      3. Jeśli skrót kończy się na spółgłoskę miękką, której miękkość zaznaczona jest w wyrazie nieskróconym znakiem diakrytycznym, to w skrócie także znak ten pozostawiamy: żeń. (= żeński).
      4. W tekście skróty piszemy tym samym rodzajem pisma co inne wyrazy, tzn. w środku zdania nie używamy przy zapisie skrótu kursywy, nie stosujemy także wielkich liter.
      5. Jest wiele skrótów wieloznacznych: pisane tak samo, znaczą co innego. Por. np. skróty: s., al., v. Ich znaczenie odczytujemy z kontekstu, w jakim zostały użyte.
      6. Jeśli skrót kończy wypowiedzenie, to jego kropka jest jednocześnie kropką kończącą to wypowiedzenie, np. To jest spółka z o.o.
    2. Dla oznaczenia liczby mnogiej stosujemy skróty podwojone. W tym celu skróty jednoliterowe łączymy, stawiając na końcu kropkę, np.
      oo. (= ojcowie), pp. (= państwo), ss. (strony, siostry, synowie);
      skróty dłuższe powtarza się i po każdym z nich stawia się kropkę, np.
      prof. prof. (= profesorowie), dyr. dyr. (= dyrektorzy), kol. kol. (= koledzy).
      W przypadkach zależnych zarówno w liczbie pojedynczej, jak i liczbie mnogiej nie dodajemy końcówek fleksyjnych, np.
      Z prof. (= profesorem) Kowalskim pojechaliśmy na konferencję do Paryża;
      Informacja dla prof. prof. (= profesorów) Kowalskiego i Nowaka.
      Uwaga. Skróty mgr, dr, prof., inż., itp. stawiamy tylko przed nazwiskami i nie używamy ich jako samodzielnych wyrazów.
    3. Stawia się tylko jedną kropkę po skrócie nazwy dwu- lub wielowyrazowej, jeżeli wyrazy następne rozpoczynają się od spółgłoski, np.
      bm. (= bieżącego miesiąca), ds. (= do spraw), cdn. (= ciąg dalszy nastąpi), itd. (= i tak dalej), itp. (= i tym podobne), jw. (= jak wyżej).
      Uwaga. W nielicznych przypadkach stawia się kropkę po skrócie każdego wyrazu dla odróżnienia dwóch podobnych zapisów, np. br. (= bieżącego roku), ale: b.r. (= bez roku; brak roku wydania).
    4. Jeśli w nazwie dwu- lub wielowyrazowej drugi wyraz lub któryś z następnych rozpoczyna się od samogłoski, to skrót tej nazwy ma kropkę po skrócie każdego wyrazu, np.
      b.u. (= bez uwag), m.in. (= między innymi), n.e. (= naszej a. nowej ery), c.o. (= centralne ogrzewanie), p.o. (= pełniący obowiązki), o.o. (= ograniczona odpowiedzialność).
    5. W skrótach obcych nazw wielowyrazowych zasadniczo kropkę stawia się po każdym wyrazie, np.
      a.t. (= łac. a tergo — od tyłu, ułożony w porządku alfabetycznym ostatnich liter wyrazów), a.c. (= łac. anno currente — w roku bieżącym), a.i. (= łac. ad interim — tymczasowo, zastępczo), a.m. (= łac. ante meridiem — przed południem), e.i. (= łac. eo ipso — tym samym, dlatego), l.c. (= łac. loco citato — w miejscu cytowanym), o.c., op.cit. (= łac. opus citatum, opere citato — dzieło cytowane, w cytowanym dziele),
      ale: ac (= łac. a capite — od głowy, od początku wiersza), at (= atmosfera techniczna — jednostka ciśnienia).
    6. Stawia się kropkę po skrótach obcych jednostek monetarnych, np.
      dol. (= dolar), kop. (= kopiejka), kor. (= korona), pes. (= peseta).
    7. Nie stawia się kropki po skrótach polskich jednostek monetarnych: (= złoty), gr (= grosz).
    8. Nie stawia się kropki po skrótach jednostek miar i wag (mają one przeważnie charakter międzynarodowy), np.
      a (= ar), dag (= gekagram), g (= gram), ha (= hektar), kg (= kilogram), kp (= kilopond), m (= metr), l (= litr).
    9. Nie stawia się kropki po skrótach składających się z pierwszej i ostatniej litery wyrazu skróconego, jeśli ten skrót użyty jest w mianowniku, np.
      dr (= doktor), nr (= numer), wg (= według).
      Również nie stawia się kropki po skrótach składających się z pierwszej i ostatniej litery oraz jednej z liter środkowych oznaczających spółgłoskę, np.
      mgr (= magister), mjr (= major), płk (= pułkownik).
      1. Stawia się kropkę, jeśli tego typu skrót użyty jest w innym niż mianownik przypadku, np.
        Podaj to dr. Nowakowi. Nie zdałem egzaminu u dr. Nowaka. Byłem na spotkaniu z mgr. Kwiatkowskim. Wyrażał się dobrze o płk. Kowalskim. Czytałem ten artykuł w drugim nr. "Poradnika Językowego".
        Zamiast stawiania kropki po skrótach w przypadkach zależnych możemy je zapisać w takiej formie:
        Podaj to drowi Nowakowi. Nie zdałem egzaminu u dra Nowaka. Byłem na spotkaniu z mgrem Kwiatkowskim. Wyrażał się dobrze o płku Kowalskim. Czytałem ten artykuł w 2. nrze "Poradnika Językowego".
      2. Po skrótach tego rodzaju odnoszących się do kobiet kropki nie stawiamy, np.
        Podaj to dr Nowak. Nie zdałem egzaminu u dr Nowak. Byłem na spotkaniu z mgr Kwiatkowską.
      3. Dla oznaczenia liczby mnogiej zapisujemy skrót dwa razy bez stawiania kropek, np.
        dr dr (= doktorowie), mgr mgr (= magistrzy), mjr mjr (= majorowie).
        Uwaga. Skróty te możemy zapisać także w takiej formie: drowie, drzy (= doktorowie, doktorzy), mgrzy, mgrowie (= magistrzy, magistrowie), mjrowie (= majorowie).
        W przypadkach zależnych albo używamy form typu drów, mjrach, albo stawiamy kropkę po każdym skrócie (i nie oddzielamy tych skrótów przecinkiem), np. Wysłuchano opinii dr. dr. Jana Wróbla i Zbigniewa Zięby.
    10. Nie stawia się kropki po skrótach używanych w matematyce i fizyce (mają one charakter międzynarodowy), np.
      A (= amper), cos (= kosinus), cosec (= kosekans), log (= logarytm), P (= puaz), R (= rentgen), s (= droga), t (= czas), v (= prędkość).
    11. Nie stawia się kropki po symbolach nazw pierwiastków chemicznych (mają one charakter międzynarodowy), np.
      Ac (= aktyn), Ra (= rad), P (= fosfor).
    12. Nie stawia się kropki po skrótach nazw gwiazdozbiorów i ksiąg biblijnych, np.
      UMa (= łac. Ursa Maior — Wielka Niedźwiedzica), UMi (= łac. Ursa Minor — Mała Niedźwiedzica), Com (= łac. Coma Berenices — Warkocz Bereniki), Ag (= Księga Aggeusza), Am (= Księga Amosa).
    13. Nie stawia się kropki po większości skrótów wojskowych, np.
      ckm (= ciężki karabin maszynowy), rkm (= ręczny karabin maszynowy), pm (= pistolet maszynowy).
    Uwaga. W pisowni skrótów nie należy używać znaków nieliterowych, np. Sulejów n/Pilicą zamiast Sulejów nad Pilicą albo Sulejów n. Pilicą. Należy także unikać zapisów w/g, d/s zamiast wg, ds. albo według, do spraw. Wyjątkiem są tu skróty określające rodzaje statków typu M/s a. m/s (= ang. motor ship — statek motorowy).
  2. Skrótowce

    1. Kropka w pisowni skrótowców
      W skrótowcach rodzimych i obcych przyswojonych nie stawiamy kropki, np. FSO, UJ, USA (mimo ang. U.S.A.), PS (mimo łac. P.S.), PZMot, MKOl.
    2. Wielkie i małe litery w pisowni skrótowców
      1. Skrótowce literowe i głoskowe piszemy w całości wielkimi literami:
        UW, GOPR, PAN, MEN, NOT, LOT,
        ale: miejscownik od skrótowców LOT, NOT przybiera postać Locie, Nocie, a więc tylko pierwsza litera jest wielka.
      2. W innych rodzajach skrótowców (grupowych, mieszanych, nietypowych) albo wszystkie litery są wielkie, albo wielka jest tylko pierwsza litera; zależy to od przyjętego zwyczaju, narzuconego przez właściciela nazwy:
        TORKAT, TORWAR, GASPOL;
        Pafawag, Desa, Hortex a. HORTEX, Investbank.
      3. Jeśli skrótowiec zawiera litery oznaczające przyimek lub spójnik, piszemy je małą literą:
        SPATiF, WSiP, KiW, RdR (= Ruch dla Rzeczypospolitej).
      4. Jeśli wewnątrz skrótowca występują inne litery oznaczające głoski wewnątrzwyrazowe, piszemy je także małą literą, np.
        PZMot (= Polski Związek Motorowy), SdRP (= Socjaldemokracja Rzeczypospolitej Polskiej);
        DzURP (= Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej), DSzW (= Dzielnicowy Sztab Wojskowy), WSzW (= Wojewódzki Sztab Wojskowy).
      5. Jeśli w skrótowcu występuje dwuznak ch, to pisze się go w formie następującej: wielkie C i małe h, np.
        ZChN, ChRL, BCh.
    3. Pomijanie w skrótowcach niektórych elementów występujących w pełnych nazwach:
      1. w skrótowcu może być pominięty przyimek, np. BBWR (= Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem), TOZ (= Towarzystwo Opieki nad Zwierzętami);
      2. w skrótowcu zawsze pomijamy przecinek lub łącznik, np. MOŚZNiL (= Ministerstwo Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa), AGH (= Akademia Górniczo-Hutnicza);
      3. z dwuznaków literowych rz, sz, cz i trójznaku dzi oznaczających jedną głoskę pozostawiamy w skrótowcu tylko pierwszą literę, np. RP (= Rzeczpospolita Polska), WSP (= Wyższa Szkoła Pedagogiczna), PCK (= Polski Czerwony Krzyż), MDM (= Marszałkowska Dzielnica Mieszkaniowa);
        Wyjątki: DzURP (= Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej), DSzW (= Dzielnicowy Sztab Wojskowy), WSzW (= Wojewódzki Sztab Wojskowy — w odróżnieniu od WSW = Wojskowa Służba Wewnętrzna).
      Zawsze jednak zachowujemy w skrótowcach dwuznak ch, np. ChRL, ZChN, BCh. Litera c pełni w skrótowcach inne funkcje: oznacza spółgłoskę [c] — CPN oraz spółgłoskę [cz] — PCK.
  3. Oznaczanie odmiany skrótowców. Zasady ogólne
    1. Jeśli skrótowiec się odmienia, zaznaczamy to w pisowni w następujący sposób: GOPR-u, GOPR-em; KOR-u, KOR-owi; do PAN-u, czyli końcówkę fleksyjną piszemy zawsze małą literą i oddzielamy ją od tematu łącznikiem;
    2. Jeśli skrótowiec ma charakter rzeczownika i kończy się małą literą, to przed końcówkami fleksyjnymi nie stosuje się łącznika, np. Cepelia, Cepelię, o Cepelii; Elektrim, Elektrimu, o Elektrimie; Desa, do Desy, w Desie.
  4. Pisownia skrótowców. Zasady szczegółowe
    1. Końcówkę fleksyjną po spółgłoskach twardych piszemy małą literą i oddzielamy od tematu łącznikiem: do RFN-u, w PSL-u.
    2. Po spółgłoskach miękkich oznaczanych dwuznakami, np. mi, ni, fi, piszemy: o WAM-ie, w PAN-ie, o ZChN-ie, w RAF-ie.
    3. Skrótowce typu GOPR, KOR w przypadkach zależnych przybierają następującą postać: do KOR-u, do GOPR-u, ale w KOR-ze, w GOPR-ze, czyli pojawiające się rz zapisujemy jako R-z.
    4. Pojawiające się w zakończeniu zapisujemy jako D-zi: w SAPD-zie (= System Automatycznego Przetwarzania Danych).
    5. Skrótowce zakończone literą Z wymawianą jako [zet], np. ONZ, [o-en-zet], MSZ [em-es-zet], zapisujemy w odmianie następująco: ONZ, do ONZ-etu, w ONZ-ecie; MSZ, do MSZ-etu, w MSZ-ecie.
    6. Skrótowce zakończone na T i Ł przybierają w odmianie następujące postaci: GOT, GOT-u, o Gocie; LOT, LOT-u, o Locie; NOT, NOT-u, o Nocie; ZIŁ, ZIŁ-u, o Zile. W miejscowniku wielką literę piszemy tylko na początku, a końcówki fleksyjnej nie oddzielamy od tematu łącznikiem.
    7. Skrótowce zakończone w mianowniku liczby pojedynczej na -x przybierają w przypadkach zależnych rodzime zakończenie: -ks-: Hortex, do Horteksu, w Horteksie; Pewex, z Peweksu, w Peweksie.
    8. Odmianę zakończonych na -A skrótowców typu EFTA, SABENA zapisujemy w dwojaki sposób:
      Efta, Efty, Efcie, Eftę; Sabena, Sabeny, Sabenie, Sabenę;
      EFTA, EFT-y, Efcie, EFT-ę; SABENA, SABEN-y, SABEN-ie, SABEN-ę.
    9. Skrótowce typu MKOl, PZMot zapisujemy w odmianie następująco: MKOl-u, MKOl-owi, MKOl-em; PZMot-u, PZMot-owi, PZMot-em, PZMocie.